Kutalmışoğlu Süleyman Şah 468-479/1075-1086[1]

1. Kılıç Aslan (495-501/1092-1107[2]

Melikşah’ın 1092 ölmesi üzerine saltanat mücadeleleri başlamış Sülayman’ın olu 1. Kılıç Aslan serbest bırakılmış. 1092  de geldiği İznik’te halk onu bayram sevinci ile karşılamış ve tahta çıkarmıştı. Genç 1. Kılıç Aslan devletini yeniden teşlilatlandırdıktan sonra başşehrini imar etti, vali ve komutanları tayin etti. Marmara Denizi kıyılarına yerleşmeye çalışan Bizasnlıları oradan çıkarttı. Çok kuvvetlenmekte olan ve Çanakkale taraflarında ilerlemekte olan kayınpederi -ilk Türk denizcisi olarak bilinen- Emir Çaka Bey’e karşı Bizasns ile İşbirliği yaparak onu ortadan kaldırdı. Bu işbirliğine dayanarak 1097 de Malatya’yı kuşattı, ortadoksluğu kabul eden halka zulmeden Ermeni Gabriel’den kurtıulmak isteyen özellikle Süryani halk şehri teslim etmek için gerekli kolaylıı sağlarken, haçlıların gelmesi sultanı geri dönüp başşehrini savunmaya zorladı.                                                                                        Daha önce Keşiş Pierre komutasında gelen Haçlıları 1096 da kolayca imha etmesine ramen, bu defa şövalyeler, kontlar ve dukların komutasında gelen Haçlılar karşısında savunma yapmak çok zordu. Haçlılar İznik’i kuşattı ve 1. Kılıç Aslan yetiştiyse de şehre giremedi. İznik’i savunanlar, 19 Haziran 1097 de Bizans İmparatoru ile bir anlaşma yaptılar ve onun ordusuna teslim oldular.  Buna göre,                                                                                                                                                                                          Sultanın hazineleri ve eşi Çaka Bey’in kızı İstanbul’a sevk edildi. 1. Kılıç Aslan Danişmentli Gümüştekin ile, Kapadokta Emiri Hasan Bey’i yanına alarak Haçlıları’n önüne çıktı. 1 Temmuz 10 de Eskişehir önlerinde yaptıı meydan savaşında ve daha sonra Konya Ereğli’sinde de çok büyük kayıp vererek çekildiği Niğde civarında Hasan Bey’in şehit olup adını verdiği Hasan Dağı eteklerine geldi.[3]             1. Kılıç Aslan, İzmir Türk Beyi Çaka Bey’in kızıyla evlenerek, Bizans’a karşı güçlü hale geldi ve Emir Muhammet ile  gönderdiği kuvvetle Bizans’ı yendi.[4]                                                                                              1. Kılıç Aslan, Bizans İmparatoru Akeksios’’un, “Çaka Bey, sadece Bizans’ı değil Selçuklu tahtını da ele geçirmek istiyor” yazılı mektubu alınca; Çaka Bey’i kendisini ziyarete geldiğinde yapılan şölende öldürttü.[5]                                                                                                                                                                               Sultan 1. Kılıç Aslan, Haçlılarla yapılan savaşlar sırasında (H 485-501/1092-1107) Melik Danişment’in (H 464-498/1071-1105) Haçlılara karşı yardım isteği, zafere ulaşılması halinde para verilesi, Elbistan’ın kendisine terk edilmesi ve akrabalık bağı için kızını vereceği teklifleri ile karşılaşır. Melşik Danişment savaştan sonra 1.Kılıç Aslan’a 100.000 dirhem gönderirir, ayrıca kızının çeyizini hazırlamak için ile uğraştığını, Elbistan’ı da düğün sırasında teslim edeceini bildirir. 1. Kılıç Aslan onun bu davranışına çok üzülür ve gönderdii 100.000 dirhemi hemen geri gönderir ve, “Ben İslam’ı korumak için geldim, para için değil, benin onun dirhem ve dinarına ihtiyacım yoktur” der.[6]

                Şehinşah 504-510/1110-1116[7]

                Danişmentli Emiri (Sultan Mesut’un Kayınpederi) 499-538/1105-1143   

Sultan 1. Mesut 510-550/1116-1155[8]                                                                                   

                1. Kılıç Aslan’ın ölümü üzerine Konya’da taht boş kalmış, Musul Valisi olan oğlu esir edilip İstanbul’a götürülmüş ve ancak 1111 de kurtulup Konya’ya gelip tahta oturmuştur. Bu durumdan faydalanan Bizanslılar taarruza geçerek Anadolu’nun sahil bölgelerini geri almaya başlamışlar. Bu arada Türkler her taraftan Orta Anadolu yaylasına göç etmeye başladılar.  Bu arada Ulubat Gölü çevresinde yapılan savaşta Türkler çok büyük kayıp verdiler, Bizasns zulmü o derece arttı ki “Yeni doan çocuklar kaynar kazanlara atıldılar.”  Bu zulme şahit olanlar siyah elbiseler giyerek gelişmeleri gittikleri yerlerdeki Anadolu halkına anlattılar, intikam almak için onları feryatlarıyla tahrik ettiler. Bu arada Kapadokya Emiri Hasan Bey’in ve daha sonra tahta çıkan şehinşah’ın gayretleri bu göçlere ve zulümlare engel olamadı.                                                                                                                                                  Danişmentli Emiri Emir Gazi (113-1134 damadı Sultan Mesut’a yardım ederek onu tahta çıkardı, (1115-1155 kardeşi Şehinşah’ı tahttan uzaklaştırdı. Böylece Anadolu Selçıklu Devleti Danişmentlilerin egemenliine girerek, Konya Civarına sahip olan bir devlet haline geldi. Bizasn İmparatoru Yuannis bu durumdan faydalanarak tarruza geçti, Denizli (Loodikea ve Uluborlu (Sozopolis şehirlerini aldı.[9]                                                                                                                                                                              Sultan Mesut, Danişmentlilerin Sivas, Malatya ve Kayseri’deki egemenliğine son verip emirlerini kendisine baladı. Bundan sonra da Anzarba, Misis, Trasus ve Adana’yı da alarak buradaki Bizas’ın egemenliğine de son verdi. Damadı Danişmentli Yağıbasan ile birlikte hareket geçti ve Ermeni prensi 2. Toros’un, balılığını bildirmesi üzerinede savaşmadan geri döndü.[10]                       Kapadokya’daki mağara kiliselerinden birisi olan Kırkdam’daki Sen Jorj Kilisesi’nde, yan yana duran ve biri kadın olan üç insan tasvirini gösteren bir duvar resminde yer alan erkek resimlerinden birisi başındaki sarııyla Sultan 2. Mesut’u göstermektedir. Bu resimlerin yanında,                                              “Büyük din çilekeşi Ulu Sen Jorj adında kurulan bir mabet, Amirarzes Basil Giag Yakup’un eşi Hamar Sultan’ın emek vs yardımıyla süslenmiştir. Ey Kapadokya’nın çilekeşi Jorj! Yüceler yücesi, soylular soylusu büyük Sultan Mesut hükmü altında Andronik Efendimiz Romalılar üzerinde hüküm sürerken” mezhep farklılıkları yüzünden dindaşları ile yüzyıllar boyunca kıyasıya mücadele eden Hıristiyanların, Müslüman bir hükümdarın resminin kiliselerinin duvarlarına yapmaları ve bu duruma tahhamül gösterilmesi 13. Yüzyıl Anadolu’sunda Müslüman-Hıristiyan ilişkilerinin ulaştığı noktayı göstermesi bakımından oldukça dikkat çekicidir.[11]

                2. Kılıç Aslan 550-588/1155-1192

2. Kılıç Aslan kızını evlendirdiği Nurettin Mahmut, Danişmentliler ve Artuklularla Haçlılar’a karşı önemli başarılar kazandı.[12]             

                2. Keyhusrev

Hırısitiyan yazarlar ilk Selçuklu taarruzlarını “Yağmacı ve korkunç” şekilde tasvir ederlerken bu buhran geçtikten sonra Selçuklu Sultanları hakkında hayret edilecek şekilde methiyerler yazmalarına sebep onların gayrimüslimlere karşı iyi davranmaları, onları adil ve iyiidare etmeleridir. Özellikle de din hürriyeti konusunda hoşgörülü olmaları onların kendilerine balanmalarını sağlamış –Sultanlar özellikle gayrimüslim eşlerini din ve mezhep seçmekte serbest bırakmışlar, hatta onlar için saraylarında kiliseler açmışlardır- ve Bizans’a karşı nefretlerini arttırmıştır. 2. Kılıç Aslan dostu Malatya Patrii Süryani Mihael’e yazdığı bir mektupta ona, “Duaları sayesinde Bizans’a karşı zafer kazandıını” yazmıştır.                                                                                                                                                                                2. Keyhusrev eşi Gürcü Melikesi (Prenses için sarayında bir papaza özel bir kiliseye Müslüman oluncaya kadar sahip olmuştur. Sultanların huzurunda çeşitli dinlere mensup alimler tarafından sphbetler ve tartışmalar yapılıyordu. Bütün bunlar dini hürriyet ve müsamahanın ne kadar çok olduunun delillerindendir.[13]                                                                                                                                                            2. Kılıç Aslan Malatya Süryani Patriğiyle dostluk kurmuş ve onunla İncil (Kitab-ı Mukaddes üzerinde tartışmalar yapmıştır. Onun bu davranışı tarihte önemli bir yere sahip olmuştur.  Sultan 2. Keyhusrev de Gürcü Prensesi Rosudan ile evlenince onu dininde serbest bırakmış. Bununla kalmamış onun için sarayında bir papaz ve kiliseye sahip olmasına da izin vermiştir. Bu dini hoşgörünün hangi safhaya çıktığının bir işaretidir. Sultan 2. Keyhusrev’in bu hoşgörüsü eşi Rosudan’ın din değiştirerek (ihtida ederek) Müslüman olmasına ve “Gürcü Hatun” olmasına yol açmıştır.[14]                                                  2. Kılıç Aslan’ın bir Hıristiyan eşi vardı.[15]                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           1. Gıyasettin Keyhusrev 588-592/1192-1196

2. Kılıç Aslan’ın Hıristiyan eşinden dünyaya gelmiştir.[16]

                2. Süleyman Şah 592-601/1196-1204

                3. Kılıç Aslan 601-602/1204-1205

                1. Keyhüsrev 602-608/1205-1211

                1. İzzettin Keykavus 608-617/1211-1220              

                Gürcü Kraliçesi Thamara

2. Kılıç Aslan’ın diğer oğlu olan Süleyman Şah ile evlenmek istemiş fakat redediği için[17] bu gerçekleşmeyince bir Saltuklu Şehzadesi ile evlenmişti. 

Kral Giorgi’nin (1212-1223 ölmesinden sonra onun yerine geçen Thamara’nın kızı Rosudan da bir Selçuklu şehzadesi ile evlendi ve bu evlilikten dünya ya gelen kızının adını Thamara olarak verdi. Daha sonra 1. Alaettin Keykubat’ın oğlu 2. Keyhusrev elçi ve hediyeler göndererek bu prensesi annesinden istedi ve dinine karışmayacağına söz verdi. Böylece Konya sarayına giren Thamara bir süre özel papazını da yanında bulundurarak sarayda Hıristiyan olarak yaşadı. Fakat çok geçmeden islam kültürünün etkisinde kalarak Müslüman oldu. Mevlevilerle de yakından bağ kuran kadın “Gürcü hatun” olarak tanındı.[18]       

.1.Alaattin Keykubat 617-634/1220-1237[19]

Alaattin Keykubat önce Mahperi Hatun’la evlenmiş, bundan büyük oğlu Gıyasettin keyhusrev dünyaya gelmiştir. Bundan sonra 1226/623 te Şam Meliki Muazzam’a haber göndererek Sultan Melik Adil’in kızını istemiş. Melik  Muazzam biraderleriyle anlaşmazlık içinde olduğu için Sultan Alaattin ile dost olmak fırsatını kaçırmamak için kızı Melike-i Adiliye’yi ona nikahlamış ve birçok emir ve mülk ile büyük bir alayla Anadolu’ya göndermişti. Sultan bu yeni eşini Malatya’da karşılamış ve tantanalı bir düğün yapmıştı. Bu ikinci eşinden de İzzettin Kılıç Aslan ile veliaht tayin ettiği Rüknettin Süleyman adlı oğulları dünyaya gelmişti. [20]

Mısır Meliki Adil’in kızı olan eşinden de İzzettin kılıç Aslan dünyaya gelmiştir.[21]  

Alanya (Alaiye) egemeni Kirvad’ın kızı olan Mahperi Hatun’la evlenirken onu dininde serbest bırakmıştı. Ancak bu kadın bir süre sonra din değiştirip, Müslüman olmuş, hem dindarlığıyla hem de hayır işlerine düşkünlüğüyle tanınmıştı.[22]                                                                                                                     Sultan Alaattin Keukubat, 1. İzzettin Keykavus zamanında bozulan ilişkileri düzeltmek amacıyla Eyyubilerle evlilik yoluyla dostluk kurdu. 1221[23]

                2. Gıyasettin Keyhusrev 634-643/1237-1246[24]                                                                   

Annesi Mahperi Hatun da aslen Hıristiyan idi.[25]                                                                                                2. Gıyesettin’in sözü edilen Gürcü Prensesinden başka Konyalı biri zengin, diğeri de papaz olan iki Hıristiyan kız ile de evlenmişti. Onun üç oğlu da bu üç Hıristiyan kadından dünyaya gelmiştir.[26]  Sultanların eşleri arasında Ermeni kızlarının olmamasının sebebi Ermenilerin bu dönemde siyasi bakımdan etkili olmamalarıdır. Ancak Selçuklu devlet adamları arasında Ermenilerle de evlenenler de olmuştur. Bunlardan,                                                                                                                                                       Aksarayi Fahrü’d-Din Ali’nin H 8871288 oğlu Tacü’d- Din Hüseyin’in Sultan 2. İzzettin Keykavus’un dayısı kirhaye’nin kızı ile nikahlı olduğu bilinmektedir.                                                                Bunlar da eşlerini dinlerinde serbest bırakmışlardır. Onlar da İslam kültürünün etkisinde kalarak din değiştirip Müslüman olmuşlardır.[27]                                                                                                                         Bütün bunlar Müslümanların kutsal kitabı Kuran’ın ayetlerinde de yer alır. Nitekim BAKARA 256 da “Dinde zorlama yoktur” denilmektedir.[28]                                                                                                           1. Gıyasettin Keyhusrev, 1192-1196 yıllarındaki 1. Sultanlık devrinden sonra saltanatı kardeşi 2. Rüknettin Süleymanşah’a bırakmak zorunda kaldı. Yeniden tahta çıktığı 1205 yılına kadar çeşitli yerlerde emir oloan kardeşlerini dolaştıktan sonra daha önce babası 2. Kılıç Aslan’a çok saygı gösteren Bizans İmparatoru Aleksios’a sığındı. Aleksios, onu ileri gelen devlet adamlarından Milet (menderes Vadisi egemeni olan Manuel Mavrozomes’in kızı ile evlendirdi. Latinlerin 1204 4. Haçlı seferinde İstanbul’u işgal ettikleri için o kayınpederinin yanına gitmek zorunda kaldı.                                                     Buradayken 2. Rüknettin Süleymanşah ölmüş, yerine küçük yaşta olan 3. Kılıç Aslan’ın tahta çıkarılması üzerine de selçuklu Emiri Mubarizüddin Ertokuş ile Danişmentli beylerinden Muzafirüddin Mahmut, Zahireddin İli ve Bedrettin Yusuf’un çok büyük gayretleri sonunda Selçuklu tahtına geçmesi için Konya’ya davet edildi. Konya’yı kuşattıysa da başarılı olamadın bunun üzerine daha önce babası 2. Kılıç Aslan’ın askeri üssü olan Aksaray’da adına hutbe okunması üzerine Konyalılar Aksaraylılardan önce hareket edip onunadına hutbe okttuktan sonra onu Konya’ya davet ettiler. O da bu davete uyup Şubat 1205 te Selçuklu tahtına oturdu.[29]              

Sultan Gıyasettin Keyhusrev, babası Alşaattin Keykubat zamanında kendisine eş olarak istenen Gürcistan Kraliçesinin kızını Anadolu’ya getirmek için bir heyeti görevlendirdi. Bu eşinden Alaattin Keykubat adlı oğlu dünyaya geldi.[30] 

Sultan Gıyasettin Keyhusrev, önce Burdurlu bir Rum papazının kızını cariye olarak almış ve ondan büyük oğlu İzzettin Keykavus dünyaya gelmiştir. Diğer bir Rum cariyeden Rüknettin kılıç Aslan dünyaya gelmiştir. Gürcü Melikesi Rosudan’ın kızı olan Tamara’dan ise Alaattin keykubat dünyaya gelmiştir. Sultan eşlerinden en çok bunu sevmiş bastırdığı sikkelere onun adını da yazdırmak istemiş ancak başarılı olamamıştır.  Bunlardan başka onun Ali Mengücek’ten Melik Muzaferiddin’in kızıyla da evlenmiştir. Diğer yandan Halep Hükümdarı Melşk Nasır’ın kızkardeşi Gaziyye hatunu’da nikahlamış ancak yaşı çok küçük olduğu için Anadolu’ya getirememiş, bu kadın sultan öldükten sonra başkasıyla evlenmiştir.  Sultan’ın Selçuki Hatun adlı birde  kızı vardır.[31]

Anadolu Selçuklu Sultanı Feramurzoğlu 3. Alaattin Keykubat Sülemiş ayaklanması sırasında İlhan’a bağlı kalmış ve Gazan’ın huzuruna çıkarak çok büyük iltifatlara kavuşmuş ve Hülagu’nun kızıyla evlenerek damatlık (Güregen) şerefini kazanmıştır.

3. Alaattin Keykubat, atabeyi Karahisarlı ile Seyyid Hamza’nın etkisinde kalarak adaletten ayrılmış, Sivas, Malatya, Divriği vb yerlerde para için servet sahiplerine ve halka şiddetli baskılar yapmıştır. Anadolu emiri Abuşka, şikayetler üzerine bu sultan ve yakınlarını yanına getirterek göz hapsine aldırdı. Hatta Sultan’ın yakınlarından Seyyid Hamza ve Müstefi Nasuriddin’i kazıklara oturtarak öldürttü. Sultan bu olaylardan sonra büyük bir korkuya kapılarak, haysiyet ve şerefine vurulan büyük bir darbenin etkisiyle Konyaya gitmek için kaçtıysa da yakalandı, İlhan’ın huzuruna çıkarıldı. Hülagu’nun kızı olan eşinin yardımıyla ölüm cezasından kurtuldu. Sultanlıktan azledildi, birkaç değnekle cezalandırılarak İstahan’da oturmaya mecbur edildi. Yerine 2. Mesut getirildi.[32]

                               Anadolu Selçuklu Devleti Yabancı Gelinler

                Selçuklu Sultanları, daha sonra –Anadolu Selçuklu Devleti zamanında- da Gürcü kadınları ile evlenmeye devam ettiler.

                2. Kılıç Aslan’ın Hıristiyan bir eşi vardı ve 1. Gıyasettin Keyhusrev bu kadının çocuğu idi.

                Gürcü kraliçesi Thamara (1184-1211) 2. Kılıç Aslan’ın diğer oğlu Süleyman Şah ile evlenmek istemiş, fakat bu gerçekleşmeyince bir Saltuklu şehzadesi ile evlenmişti.

                Kral Giorgi’nin (121201223) ölümünden sonra onun yerine geçen Thamara’nın kızı Rosudan (1223-1247) da bir Selçuklu şehzadesi ile evlendi. (1223) Ondan dünyadan gelen kızına annesi Thamara adını verdi.

                1. Alaattin Keykubat’ın oğlu 2. Gıyassettin Keykubat’ın oğlu 2. Keyhusrev elçi ve hediyeler göndererek bu prensesi annesinden istedi ve dinine dokunmayacağıyla ilgili söz verdi. Böylece Konya sarayına giden prenses Thamara, bir süre özel papazını da yanında bulundurarak sarayda Hıristiyan olarak yaşadı. Fakat çok geçmeden İslam kültürünün etkisinde kaldı ve Müslüman oldu. Mevleviler ile de yakın ilişkileri olan bu kadın daha sonra “Gürcü Hatun “olarak tanındı.[33]

                Yabancı Damatlar

Anadolu Selçuklu Sultanı 2. Keyhusrev zamanında devletin idaresi İranlı devlet adamlarının eline geçmiş. Bunlardan en önemlisi olan İsfahanlı Vezir Şemsettin daha da ileri giderek Sultan 2. Gıyasettin Keyhusrev’in annesi ile evlenmiştir. Hatta bu evlilikten bir erkek çocuğu bile olmuş. Bu vezir divanda sultan ait olan külahı bile giymek cesaretini bile göstermiştir. Bütün bunlarda sultanın çocuk yaşta olmasının etkisi çok büyüktür.[34]        

Muineddin Pervane’nin gayretiyle Anaolu Selçuklu Devleti tahtına 2,5 hatta 1,5 yaşındaki bir çocuk olan 2. Kılıç Aslan’ın oğlu 2. İzzettin Keykavus  geçirildi. İranlı vezir Şemseddin’i taklit eden Pervane 2. Gıyasettin Keyhusrev’in eşi Gürcü Hatun ile evlenerek hemşerisi olan Acemleri devletin en üst kademelerine getirdi.[35] 

Sultan 3. Gıyasettin Keyhusrev zamanında devletin idaresini eline alan Vezir Muinettin Pervane, Moğol Hükümdarı Abaka Han’ın tarafından Mısırlılarla ittifak yaptığını öğrenmesi üzerine huzura çağrılınca öldürülmekten korktu. Bunun üzerine Mısır’dan beklediği yardım da gelmeyince hakanın oğlu Argun Han ile nişanlı olan Selçuki Hatun’u, Kuran’ı Kerim’de yasak olmasına rağmen, Anadolu’nun namuş ve şerefini ayaklar altına alarak Müslüman bir kızın purtperest bir erkekle evlenmesini sağlamak için adı geçen kız ile yola çıktı ve kendi eliyle teslim edip geri döndü. [36]